سمی به نام «گاو خونی»

مانی مهدوی: دو سه هفته پیش بود که ادعای وجود آلاینده‌های سمی همچون سیانور و آرسنیک در گرد و غبار تالاب بندعلیخان ورامین و نفوذ این مواد سمی به تهران همراه با گرد و غبار برخاسته از این تالاب، جنجال بزرگی در فضای رسانه ای کشور به وجود آورد. بعد از انتشار این خبر، کسی از مسئولین باقی نماند که در تکذیب این خبر کم نگذاشته باشد اما در صورت غیر واقعی بودن این گزارش ها، کسی نمی تواند در آلاینده بودن بسیاری از تالاب های خشک کشور تردید داشته باشد.

اکثر تالاب های کشور پیش از خشک شدن به محل ذخیره فاضلاب های صنعتی تبدیل شده بود و حالا که این تالاب ها به دلیل نرسیدن حق آبه هایشان به برهوت تبدیل شده اند، همان ذرات آلاینده فاضلاب در قامت ذرات جامد با وزش باد به این سو و آن سو منتشر می شوند. از سوی دیگرترکیبات موجود در خاک تالاب های خشک شده هم خود، منبعی از ذرات آلاینده سمی هستند که تا کیلومترها آن سوتر حیات را تهدید می کنند.

این موضوع درباره تالاب گاوخونی هم صادق بوده و طی سال های گذشته بارها در این باره هشدار داده شده است. این روزها 100 درصد حجم گاوخونی خشک است که باعث شده این تالاب یکی از کانون های اصلی تولید گرد و غبار در استان اصفهان باشد. کانونی که در ماه های گرم سال که جهت وزش باد از شرق به غرب است، می تواند ذرات سمی را در فضایی وسیع از محیط های زندگی پراکنده کند.

این موضوعی است که احمد جلالیان رییس مرکز تحقیقات مبارزه با گرد و غبار دانشگاه آزاد اسلامی هم آن را تایید کرده است. جلالیان که اظهاراتش روز گذشته در خبرگزاری رسمی کشور – ایرنا- منتشر شد، از افزایش چشمگیر آلودگی فلزات سنگین در گرد و غبار تالاب بین‌المللی گاوخونی خبر داد و گفت که مطابق با آخرین پایش‌ها، شاخص بار آلودگی (PLI) یا درجه سمیت گرد و غبار این منطقه ۶۰ درصد افزایش یافته است: «مطالعات آزمایشگاهی نشان می‌دهند غلظت فلزات سنگینی مانند کادمیوم در گرد و غبار تالاب گاوخونی سه برابر شده و غلظت فلزات روی و سرب افزایش قابل توجهی داشته است. شاخص بار آلودگی (PLI) که معیاری برای سنجش درجه سمیت گرد و غبار محسوب می‌شود، نسبت به پایش‌های پیشین حدود ۶۰ درصد افزایش یافته و از عدد 5/2 در دومین مرحله پایش‌ها به عدد ۴ در مرحله سوم و آخرین پایش‌ها در سال ۱۴۰۰ رسیده است.»

تا امروز تالاب بین‌المللی گاوخونی در سه مرحله توسط محققان دانشگاه آزاد اسلامی واحد اصفهان مورد پایش قرار گرفته است. مرحله نخست از سال ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۴ در قالب یک پروژه دکتری، مرحله دوم از ۱۳۹۴ تا ۱۳۹۶ در قالب قرارداد با اداره کل حفاظت محیط زیست استان اصفهان و مرحله سوم از ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۰ بر اساس قرارداد جدید با همین اداره کل اجرا شده است. حالا به گفته جلالیان، نتایج پایش سوم نسبت به پایش دوم حاکی از پنج برابر شدن نرخ فرونشست گرد و غبار است.

البته آخرین بار آذر ماه سال ۱۴۰۲ بود که آب از سد «رودَشتِین» به سمت تالاب بین‌المللی گاوخونی به منظور تامین حقابه زیست محیطی آن جاری شد و با پیگیری‌ اداره کل حفاظت محیط زیست و مجموعه مدیریت استان اصفهان برای رسیدن آب به تالاب، سد زاینده‌رود به مدت چند روز باز شد. استمرار جریان رودخانه به‌منظور تامین بخشی از حقابه زیست محیطی تالاب گاوخونی به مدت ۱۷ روز در آذر پارسال هم موجب شد تا حدود ۱۰ میلیون مترمکعب آب به این تالاب برسد اما آنچه امروز از گاوخونی باقی مانده، کلکسیونی از ذرات آلاینده در سطح یک کویر خشک است.

رییس مرکز تحقیقات مبارزه با گرد و غبار دانشگاه آزاد اسلامیمی گوید: «در پایش دوم، نرخ فرونشست، ۴۶ تن در کیلومترمربع در سال بوده اما این عدد در پایش سوم به ۲۲۴ تن در کیلومترمربع در سال افزایش یافته است. در همین حال ذرات گرد و غبار ریزتر و درصد رُس آن‌ها افزایش یافته است که این تغییرات تهدیدی جدی برای سلامت زیست‌محیطی و عمومی مردم منطقه به شمار می‌رود.»

تالاب گاوخونی زمانی یکی از مهم ترین زیستگاه های گیاهی و جانوری در کشور محسوب  می شد اما عدم تامین حقآبه تالاب و به دنبال آن  با خشک شدن تدریجی گاوخونی، وضعیتی را رقم زده است که اگر حق آبه زیست محیطی آن تامین نشود، در آینده‌ای نزدیک، چشمه‌های تولید ریزگردهای سمی در شرق و مَصَب تالاب فعال خواهند شد و نه تنها استان اصفهان، بلکه استان‌های مجاور و حتی تهران نیز تحت تاثیر قرار خواهند گرفت.

نکته مهم درباره این تالاب 47 هزار هکتاری، گوناگونی منابع بالقوه گرد و غبار آلوده در آن است که درجه خطر را به مراتب بالاتر برده است. اکنون بخش‌های غربی تالاب با تپه‌های شنی و بافت سبک، بخش‌های میانی با سِله‌های نمکی چندوجهی که در مقابل عوامل فرسایش بادی مقاومت می‌کنند و بخش‌های شرقی و مصب تالاب با بافت ریزدانه و رس فراوان تشکیل شده‌اند که این شرایط تنوعی از منابع بالقوه گرد و غبار آلوده را در منطقه ایجاد کرده‌اند.

این در حالی است که به گفته جلالیان، روند افزایش گرد و غبار در کلان‌شهر اصفهان دارای منحنی صعودی شده است به طوری که از سال ۱۳۸۷ و هم‌زمان با آغاز دوره‌های خشکسالی پی‌درپی که فراوانی وقوع پدیده گرد و غبار افزایش یافت، اصفهان هر ۱۰ روز یک بار شاهد پدیده گرد و غبار بود ولی اکنون هر هفته شاهد چند پدیده گرد و غبار است ودر شش ماه نخست سال گذشته، تقریباً به طور هفتگی چندین پدیده گرد و غبار ثبت شده و شاخص کیفیت هوا در برخی روزها به عدد ۵۰۰ و خطرناک رسیده است. بررسی ها نیز نشان می‌دهد که منشأ اصلی گرد و غبار در کلان‌شهر اصفهان، منطقه شرق، شمال شرق اصفهان، تالاب بین‌المللی گاوخونی و بستر خشک شده رودخانه زاینده رود است و این یعنی حجم قابل توجهی از مواد سمی به طور روزانه روانه بدن میلیون ها انسان می شود بدون آنکه خودشان از این موضوع خبر داشته باشند.