پایگاه خبری روزنامه نصف جهان
گذر مترو از ۲۰ متری مسجد جامع اصفهان!
نماینده اصفهان از بی‌توجهی‌های سال‌های گذشته به ۲ مسجد تاریخی جامع عتیق و سید، آسیب‌دیدگی بخش‌هایی از آن‌ها و مشاهده رطوبت و ترک در مسجد جامع سخن گفته است. این وضعیت، اهمیت ارزیابی مترو را بیشتر می‌کند؛ زیرا با بنایی مواجهیم که برخی اجزای آن پیشاپیش فرسوده شده‌اند.
نصف جهان: مسجد جامع عتیق اصفهان پیش از رسیدن قطار نیز با رطوبت، فرسودگی مصالح و ترک‌های سازه‌ای مواجه است. اکنون قرار گرفتن مسیر خط ۲ مترو در فاصله ۲۰ متری این میراث جهانی، مسئولیتی مضاعف پیش روی مدیران گذاشته است؛ به واقع چگونه می‌توان هم‌زمان درباره مرمت بنا تصمیم گرفت و از ایمنی مداخله‌ای تازه در حریم آن مطمئن شد؟ اختصاص اعتبار ضروری است، اما جای ارزیابی خطر را نمی‌گیرد.
خط ۲ مترو اصفهان و پرسشی که هنوز پاسخ کامل ندارد
گزینه مطرح برای عبور خط مترو از زیر میدان امام علی(ع) و خیابان علامه مجلسی، در عمق ۲۵ متری زمین اجرا می‌شود. برخی کارشناسان گفته‌اند در این عمق، لایه‌های باستانی وجود ندارد؛ بااین‌حال، نبود لایه باستانی در محل حفاری، پاسخ کاملی به نگرانی درباره پایداری مسجد نیست. ارتعاش، نشست و تغییر رفتار زمین، موضوعاتی متفاوت از برخورد مستقیم دستگاه حفاری با بقایای تاریخی‌اند. عبور از حریم اثر، مسئله حفاظت را به دوره ساخت محدود نمی‌کند. قطار پس از افتتاح، بارها از مسیر عبور خواهد کرد و تصمیم امروز باید پیامدهای بلندمدت بهره‌برداری را نیز بسنجد. عمق تونل و فاصله افقی آن، بدون شناخت وضعیت خاک، سازه و عملکرد تجهیزات کاهش ارتعاش، به‌تنهایی گواه ایمنی نیستند.
مطالبه حامد یزدیان؛ بررسی دقیق پیش از ادامه اجرا
چندی قبل حامد یزدیان، نماینده مردم اصفهان در مجلس شورای اسلامی، بر بررسی دقیق مطالعات مشاور طرح مترو و لحاظ کردن همه ملاحظات فنی تأکید کرده است. او موضوع عبور مترو از جوار مسجد جامع عتیق را مهم دانسته و از پیگیری مستمر آن سخن گفته است؛ موضعی که باید به مطالبه اسناد روشن و پاسخ‌های قابل ارزیابی تبدیل شود. یزدیان می‌گوید عملیات عمرانی در محدوده آثار تاریخی باید با حساسیت ویژه انجام شود تا خسارتی به آن‌ها وارد نشود. تأکید او بر توجه مشاوران و شهرداری اصفهان به مراقبت از آثار، مسئولیت اجرایی این مجموعه‌ها را برجسته می‌کند.
رطوبت و ترک؛ وضعیت موجود را جدی بگیریم
نماینده اصفهان همچنین از بی‌توجهی‌های سال‌های گذشته به ۲ مسجد تاریخی جامع عتیق و سید، آسیب‌دیدگی بخش‌هایی از آن‌ها و مشاهده رطوبت و ترک در مسجد جامع سخن گفته است. این وضعیت، اهمیت ارزیابی مترو را بیشتر می‌کند؛ زیرا با بنایی مواجهیم که برخی اجزای آن پیشاپیش فرسوده شده‌اند.
نم مزمن جداره‌ها در بعضی نقاط به فرسودگی و پوکی ملات میان آجرها انجامیده است. چنین وضعیتی ایجاب می‌کند اثر احتمالی هر عامل جدید با توجه به شرایط واقعی بنا بررسی شود. نسبت دادن آسیب‌های موجود به مترو نادرست است، اما وجود همین آسیب‌ها را نیز نمی‌توان دلیلی برای کم‌اهمیت شمردن خطرهای آینده دانست.
شورای راهبردی؛ تصمیم باید به برنامه تبدیل شود
یزدیان از جلسات خود با وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی و درخواست توجه جدی‌تر به این بناها گفته است. در پی این پیگیری‌ها، رضا صالحی امیری حدود یک ماه پیش از زمان گفت‌وگوی او از مساجد جامع عتیق و سید بازدید کرد و رسیدگی جدی‌تر به مرمت آن‌ها در دستور کار قرار گرفت.
همچنین تشکیل شورای راهبردی برای بررسی مسائل و تصمیم‌گیری درباره این ۲ مسجد مطرح شد. نخستین جلسه، پنجشنبه هفته پیش از آن گفت‌وگو، با حضور نماینده تام‌الاختیار وزیر میراث فرهنگی، استاندار اصفهان و نمایندگان مجلس شورای اسلامی برگزار شد. ارزش این سازوکار به خروجی آن وابسته است: مطالعات تکمیلی، اولویت‌بندی مداخلات و تعیین مسئول هر اقدام.
اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اصفهان، وزارتخانه و استانداری در این مسیر مسئولیت دارند. تشکیل شورا باید به برنامه‌ای زمان‌بندی‌شده منجر شود؛ برنامه‌ای که روشن کند کدام بخش مسجد به رسیدگی فوری نیاز دارد و ارزیابی مسیر مترو چگونه با اقدامات حفاظتی هماهنگ خواهد شد.
هزار میلیارد ریال؛ اعتبار آغاز کار، نه گواه رفع خطر
یزدیان با قید «تا جایی که به خاطر دارم»، برای آغاز اقدامات مرمتی مسجد جامع عتیق از ۵۰۰ میلیارد ریال منابع استانی و ۵۰۰ میلیارد ریال منابع ملی سخن گفته است؛ مجموعی برابر با هزار میلیارد ریال. حفظ این قید ضروری است، زیرا رقم بیان‌شده باید با مصوبه، تخصیص و پرداخت واقعی تطبیق داده شود.
برای مسجد سید نیز، به گفته او، درباره تأمین ۵۰۰ میلیارد ریال از منابع ملی قول مساعد داده شده و سایر منابع موردنیاز قرار است از اعتبارات استانی تأمین شود. استاندار اصفهان نیز برای استفاده از ظرفیت مسئولیت‌های اجتماعی، شهرداری و منابع استانی اعلام همراهی کرده است. این ارقام برای آغاز رسیدگی اهمیت دارند، اما بودجه مرمت نمی‌تواند جای نتیجه ارزیابی خطر را بگیرد. باید روشن شود چه سهمی صرف شناخت آسیب، رفع منشأ رطوبت، استحکام‌بخشی و پایش خواهد شد. تعمیر بخش‌های آسیب‌دیده، بدون پاسخ به علت آسیب و فشارهای احتمالی آینده، حفاظت پایدار ایجاد نمی‌کند.
مسجد سید؛ هشدار درباره انباشته شدن آسیب‌ها
مسجد سید نمونه دیگری از پیامدهای فرونشست و رسیدگی ناکافی است. ترک‌ها و نشست‌های نامتقارن، وضعیت این بنای قاجاری را دشوار کرده‌اند. یزدیان نیز بر جایگاه تاریخی و اجتماعی آن تأکید دارد؛ جایگاهی که نشان می‌دهد حفاظت از میراث، هم‌زمان حفاظت از بخشی از زندگی شهری است. این مسجد در زمان محمد شاه قاجار، به همت حجت‌الاسلام حاج سید محمدباقر شفتی، از مراجع تشیع در اصفهان، پایه‌گذاری شد. کتیبه ایوان، پایان ساخت را سال ۱۲۵۵ ذکر می‌کند. مسجد بیش از هشت هزار مترمربع مساحت، چهار در اصلی، یک چهل‌ستون، ۲ شبستان بزرگ، یک گنبد، سه ایوان و بیش از ۴۵ حجره دارد، اما مناره ندارد.
میراث جهانی را با وعده نمی‌توان حفاظت کرد
مسجد جامع عتیق، ثبت‌شده در فهرست میراث جهانی یونسکو در سال ۲۰۱۲ میلادی، مجموعه‌ای از دوره‌های مختلف معماری با قدمتی بیش از هزار سال است. یزدیان از توجه تاریخ‌نگاران و باستان‌شناسان بزرگ جهان به ارزش‌های آن گفته است. این اهمیت، مسئولیت تصمیم‌گیران را فراتر از تکمیل یک پروژه شهری می‌برد.
خطر تاریخی توسعه زمانی شکل می‌گیرد که سرعت اجرا از شناخت پیامدها پیشی بگیرد. برای مسجد جامع، مرمت، ارزیابی ارتعاشات، بررسی فرونشست و نگهداری تجهیزات باید اجزای یک برنامه باشند. تا زمانی که مبنای فنی تصمیم و الزامات حفاظت روشن نشده، اعتبار و وعده نمی‌توانند جای اطمینان مستند را بگیرند.