پایگاه خبری روزنامه نصف جهان
ثبت ترک‌ها جای سنجش ارتعاشات را نمی‌گیرد
اختلاف درباره عبور خط ۲ مترو از مجاورت مسجد جامع عتیق اصفهان، به پرسشی تعیین‌کننده رسیده است؛ آیا مطالعه ترک‌ها و آسیب‌های فعلی می‌تواند پاسخگوی خطر ارتعاشات آینده باشد؟ هشدار درباره ۷۰ بنای تاریخی و احتمال تخریب ۴۰ یا ۴۱ بنا، بدون انتشار و بررسی کامل مستندات، قابل داوری مستقل نیست؛ اما کنار گذاشتن این هشدارها نیز به شواهدی هم‌موضوع و قابل مقایسه نیاز دارد.
نصف جهان : محمدمهدی کلانتری، دبیر پویش ملی نجات بناها و بافت‌های تاریخی ایران، معتقد است مطالعه آسیب‌شناسی وضع موجود با ارزیابی ارتعاشات تفاوت ماهوی دارد. به گفته او، بررسی نخست از تجهیزات تخصصی و داده‌های عددی استفاده کرده، اما بررسی دوم وضعیت ترک‌ها و شرایط سازه‌ای مسجد جامع و چند بنای پیرامونی را ثبت کرده است.
به گزارش نصف جهان اهمیت اختلاف در همین تفاوت است. شناخت آسیب‌های موجود برای حفاظت ضروری است، اما برای داوری درباره اثر یک عامل تازه باید روشن شود چه ارتعاشی به بنا می‌رسد و سازه چگونه پاسخ می‌دهد. نتیجه مطالعه دوم زمانی می‌تواند مطالعه نخست را رد یا اصلاح کند که فرض‌ها و داده‌های مرتبط با خطر مورد اختلاف را بررسی کرده باشد.
هشدار ۷۰ بنا؛ اختلاف ۴۰ و ۴۱ باید روشن شود
غلامحسین معماریان، عضو هیئت علمی دانشگاه علم و صنعت، در سخنرانی کاخ چهلستون اعلام کرده بود مطالعه تخصصی مربوط به اثرات ارتعاشی خط ۲ را کامل دیده است. در روایت او، ۷۰ بنای تاریخی در معرض آسیب جدی و ۴۰ بنا با خطر تخریب مواجه‌اند؛ مسجد جامع نیز در میان آثار مورد هشدار قرار دارد.
کلانتری در توضیح همان موضوع از ۴۱ بنای در معرض تخریب در میان ۷۰ بنای بررسی‌شده سخن می‌گوید. این تفاوت عددی باید با مراجعه به جدول نهایی مطالعه حل شود. همچنین تعابیر «آسیب جدی»، «عبور از آستانه مجاز» و «تخریب» باید دقیق تعریف شوند؛ زیرا یکسان گرفتن آن‌ها، هم ارزیابی علمی و هم مطالبه عمومی را مخدوش می‌کند.
میرمحمدصادقی و مهدی‌زاده سراج؛ مرز مأموریت‌ها کجاست؟
به روایت کلانتری، شرکتی که بررسی ارتعاشات را بر عهده گرفته بود، با میرمحمدصادقی، استاد دانشگاه علم و صنعت ایران و از اعضای مرتبط با دانشکده مهندسی راه‌آهن، قرارداد همکاری منعقد کرد. او می‌گوید این پژوهشگر تجهیزات لازم را وارد ایران کرده و مطالعه با ابزار اندازه‌گیری انجام شده است.
مطالعه دیگر، به گفته کلانتری، به گروهی به سرپرستی فاطمه مهدی‌زاده سراج، عضو هیئت علمی دانشکده معماری دانشگاه علم و صنعت ایران، واگذار شده است. تخصص اصلی این گروه در مرمت و معماری بناهای تاریخی توصیف شده است. داوری درباره کفایت کار هر گروه باید بر شرح خدمات، روش و خروجی استوار باشد؛ نام دانشگاه به‌تنهایی اختلاف را حل نمی‌کند.
مسجد جامع تنها بنای در معرض نگرانی نیست
کلانتری از منار علی، مسجد علی، بقعه هارونیه،
امامزاده اسماعیل و امامزاده جعفر نیز در فهرست آثار بررسی‌شده نام می‌برد. بنابراین
ارزیابی خطر خط ۲ مترو نمی‌تواند به یک نقطه یا یک ساختمان
محدود شود. هر بنا فاصله، وضعیت مصالح و ویژگی سازه‌ای متفاوتی دارد.
مسجد جامع عتیق، بنایی حدود ۱۲۰۰ساله و ثبت‌شده در فهرست میراث جهانی یونسکو در سال ۲۰۱۲ میلادی، خود نیز مجموعه‌ای چنددوره‌ای است. گنبد تاج‌الملک و جداره‌های نم‌زده یادآور این واقعیت‌اند که فرسودگی موجود باید در محاسبات لحاظ شود. احتمال خطر برای این مجموعه، نیازمند بررسی جزءبه‌جزء و مستند است.
تغییر مسیر نقش‌جهان؛ پرسشی درباره اولویت‌های حفاظت
کلانتری می‌گوید در دوره مسئولیت محمدحسن طالبیان، معاون وقت میراث فرهنگی کشور، و علی‌اصغر مونسان، رئیس وقت سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری، رایزنی‌ها به تغییر مسیر خط ۲ از زیر میدان نقش‌جهان انجامید. مسیر جایگزین از چهارراه فلسطین و خیابان نشاط به سمت میدان عتیق پیش رفت. او می‌پرسد چرا حساسیتی مشابه برای افزایش فاصله از مسجد جامع شکل نگرفت؛ بنایی که در بیان او قریب هزار سال از میدان نقش‌جهان قدیمی‌تر است. این پرسش باید با اسناد طراحی و گزینه‌های بررسی‌شده پاسخ بگیرد. حفاظت زمانی جامع است که تغییر مسیر، خطر را از یک اثر به مجموعه تاریخی دیگری منتقل نکند.
تجربه خط یک؛ ادعاهایی که باید مستند بررسی شوند
کلانتری درباره اجرای خط یک در محدوده چهارباغ و شمس‌آبادی، ادامه حفاری بدون هماهنگی مورد انتظار میراث فرهنگی را مطرح می‌کند. او همچنین مدعی برخورد و انحراف دستگاه حفاری تونل، تی‌بی‌ام، در محدوده پایه سی‌وسه‌پل در ابتدای دهه ۱۳۹۰ شده است.
در روایت او، دستگاه نتوانست وارد ایستگاه هتل پل شود، ایستگاه بلااستفاده ماند و ایستگاه دیگری حدود ۵۰۰ متر بالاتر ساخته شد. این ادعاهای مهم نیازمند بررسی اسناد اجرایی‌اند. درس قابل پیگیری، ضرورت ثبت شفاف رخدادها و پاسخگویی درباره تفاوت میان طرح مصوب و اجرای واقعی است.
لرزه‌گیر؛ تعهدی برای تمام عمر بهره‌برداری
کلانتری استفاده از بالشتک‌ها و تجهیزات ارتجاعی کاهش ارتعاش را ممکن می‌داند، اما درباره هزینه تأمین، واردات، استهلاک و تعویض آن‌ها هشدار می‌دهد. او همچنین مدعی است وعده‌های مربوط به این تجهیزات در خط یک به شکل مورد انتظار اجرا نشده‌اند؛ ادعایی که باید با مشخصات فنی مسیر تطبیق داده شود.
در خط ۲، صرف ذکر لرزه‌گیر در طرح کافی نیست. کارایی آن باید در شرایط واقعی، همراه با برنامه بازرسی، تعمیر و جایگزینی مشخص شود. تجهیزات کاهش ارتعاش، حتی در صورت نصب صحیح، مسئولیت نگهداری ایجاد می‌کنند و این مسئولیت باید از اکنون صاحب و بودجه روشن داشته باشد.
تأیید نشدن، به معنای منتفی شدن نیست
امیدعلی صادقی، مدیر پایگاه میراث جهانی مسجد جامع عتیق اصفهان، پس از نشست شورای تخصصی اعلام کرده است بررسی‌ها به نتیجه قطعی نرسیده و ادامه خواهد یافت. او تأکید دارد که در نبود نتیجه نهایی نمی‌توان عبور مترو را منتفی دانست. بنابراین توقف در مرحله بررسی، باید دقیق و بدون تعبیر شتاب‌زده توضیح داده شود. گزینه فعلی، عبور از زیر میدان امام علی(ع) و خیابان علامه مجلسی در فاصله ۲۰ متری مسجد و عمق ۲۵ متری است. پیشرفت طرح و هزینه‌های انجام‌شده، پاسخ خطر نیست. پیش از تصمیم برگشت‌ناپذیر، باید کفایت مطالعات، عملکرد لرزه‌گیرها، پایش مستمر و مسئولیت خسارت احتمالی روشن شود؛ تاریخ اصفهان فرصت آزمون و خطای نامحدود ندارد.